ดร.สมชัย สุจิตชน ได้ชี้ให้เห็นทิศทางการเป็นหนี้ของคนไทยว่ามีปริมาณหนี้ และอัตราการเพิ่มของหนี้ที่ “สูงขึ้น” กล่าวคือเมื่อก่อนคนไทยเป็นหนี้คิดเป็นอัตราประมาณร้อยละ 20-30 ของรายได้ แต่ในปัจจุบันอัตราการเป็นหนี้เพิ่มขึ้นมาอยู่ในระดับอัตราประมาณร้อยละ 50 ของรายได้

สะท้อนให้เห็นว่าประชาชนโดยเฉพาะในระดับรากหญ้ามีปัญหาหนี้สินเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะปัญหาเร่งด่วนคือเรื่องหนี้นอกระบบ

สำนักวิจัยเอแบคโพลล์ มหาวิทยาลัยอัสสัมชัญ ได้เสนอผลสำรวจเรื่อง "ความคิดเห็นต่อการแก้ไขปัญหาหนี้สินนอกระบบ : กรณีศึกษาตัวอย่างประชาชน 19 จังหวัดจากทั่วประเทศ และเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้อง" ดำเนินการสำรวจระหว่างวันที่ 24 กันยายน - 19 ตุลาคม 2547 จากประชาชนที่ลงทะเบียนปัญหาหนี้สินนอกระบบจำนวน 5,197 ตัวอย่าง และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในพื้นที่ 1,197 ตัวอย่างพบว่าสาเหตุของปัญหาหนี้สินของประชาชนอันดับแรกคือร้อยละ 67.4 มีการกู้ยืมเพื่อมาลงทุนในการทำมาหากิน ร้อยละ 41.9 กู้ยืมมาใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน ร้อยละ 33.0 ใช้ส่งลูกหลานเรียนหนังสือ ร้อยละ 20.2 ใช้สร้าง/ซ่อมแซมที่อยู่อาศัย

ในสถานการณ์เฉพาะหน้าเพื่อแก้ปัญหาความเดือดร้อนจากหนี้นอกระบบ รัฐบาลได้ดำเนินนโยบายเร่งด่วนอย่างหนึ่งคือ มอบหมายให้ศูนย์อำนวยการต่อสู้เพื่อเอาชนะความยากจนกระทรวงมหาดไทย (ศตจ.มท.) จัดตั้งทีมเจรจาแก้ปัญหาหนิ้สินจำนวน 6,039 ทีมทั่วประเทศ เพื่อเจรจาหาข้อยุติสร้างความเป็นธรรมระหว่างเจ้าหนี้และลูกหนี้ ผลการดำเนินงานถึงวันที่ 31 สิงหาคม 2547 เจรจาแก้ปัญหาหนี้สินจำนวน 1,685,090 ราย คิดเป็นมูลหนี้จำนวนประมาณ 1.24 แสนล้านบาท

สำนักวิจัยเอแบคโพลล์ได้ทำการประเมินผลการเจรจาดังกล่าวจากลูกหนี้ที่ผ่านกระบวนการเจรจาแก้ปัญหาหนี้สินพบว่า ร้อยละ 83.5 พอใจต่อกระบวนการในการเจรจาแก้ไขปัญหาหนี้สินนอกระบบ ในประเด็นต่าง ๆ ได้แก่ ความรวดเร็วในการดำเนินงาน การเอาใจใส่ของเจ้าหน้าที่ ความเป็นธรรม และผลของการเจรจา

การที่กลุ่มคนที่เป็นหนี้นอกระบบพอใจต่อผลการเจรจาแก้ปัญหาหนี้สินนอกระบบ เนื่องจากการเจรจาสามารถแก้ปัญหาความเดือดร้อนเฉพาะหน้าของผู้ที่เป็นหนี้นอกระบบได้ โดยทำให้มีข้อยุติของปัญหาไปในแนวทางต่าง ๆ ได้แก่ การโอนหนี้เข้าสู่ระบบ (โดยมีสถาบันการเงินมารับช่วงภาระหนี้แทน) การเจรจาปรับเงื่อนไขหนี้ให้อยู่ภายใต้กรอบของกฎหมาย (เช่นคิดดอกเบี้ยในอัตราไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปี) หรือการเจรจาหาข้อยุติร่วมกันระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ในเงื่อนไขอื่น (เช่น ลดดอกเบี้ย ยืดระยะเวลาผ่อนชำระ ลดยอดเงินงวดการชำระ ฯลฯ ) อย่างไรก็ตามบางส่วนที่การเจรจายังไม่บรรลุผลตามที่ลูกหนี้ต้องการ แต่ลูกหนี้ก็พอใจเนื่องจากลูกหนี้เห็นว่าอย่างน้อยฝ่ายบ้านเมืองก็หันมาเอาใจใส่กับปัญหาที่ชาวบ้านรู้สึกว่าถูกทอดทิ้งมานาน

คุณไมตรี อินทุสุตตัวแทนผู้ปฏิบัติงานภาครัฐจากกระทรวงมหาดไทย ยืนยันว่ากระบวนการเจรจาแก้ปัญหาหนี้สินที่ผ่านมายังไม่ใช่ “การปรับโครงสร้างหนี้” และไม่ใช่การบีบบังคับให้มีการโอนหนี้จากนอกระบบเข้ามาสู่ในระบบ

อย่างไรก็ตามคุณพงษ์เทพ ถิฐาพันธ์ได้ประเมินว่า จากปริมาณหนี้นอกระบบที่ชาวบ้านกำลังประสบอยู่ในปัจจุบัน ถ้าหากสถาบันการเงิน และระบบการเงินที่จัดตั้งในระดับชุมชนจะดูดซับเอามาจัดการขณะนี้ก็ยังอยู่ในวิสัยที่สามารถ “แบกรับ” กันได้ แต่ทว่ามีปัญหาที่น่ากังวลอยู่อีกอย่างหนึ่งก็คือถ้าหากว่าหนี้นอกระบบถูกปรับเข้าสู่ในระบบหมดแล้ว ตอนนี้ยังไม่มีหลักประกันได้ว่า ปัญหาหนี้นอกระบบจะ “ยุติโดยไม่พอกพูนขึ้นมาใหม่” ได้อย่างไร เนื่องจากมีปัจจัยหลายอย่างที่เอื้ออำนวยต่อการหันกลับไปหากลุ่มการเงินนอกระบบอีก อาทิ การกู้ยืมสะดวกง่ายดาย นิสัยการใช้เงินแบบขาดระเบียบวินัย การประกอบอาชีพที่ไม่ประสบความสำเร็จ นอกจากนี้ ผศ.ดร.บัญชรยังตอกย้ำให้เห็นอีกว่าการส่งเสริมอาชีพจากโครงการรัฐบาลที่ขาดการจัดการที่ดีก็เป็นสาเหตุล้มเหลวนำไปสู่การเป็นหนี้สินได้ เช่น วัวพลาสติก โครงการปลูกพืชผลที่ขาดตลาดรองรับ เป็นต้น

ในด้านทัศนะและความเข้าใจบางอย่างก็มีผลต่อความยุ่งยากในการแก้ปัญหาหนี้สิน อาทิเช่นความเข้าใจเรื่องแก้ปัญหาของรัฐบาลในสายตาชาวบ้าน ที่เอแบคโพลล์สำรวจพบว่าประชาชนเกือบครึ่งหนึ่งคือร้อยละ 49.6 ที่มีความเข้าใจ (ที่ผิด) ว่ารัฐบาลจะเข้ามารับผิดชอบชำระหนี้แทนประชาชน สะท้อนให้เห็นมุมมองที่ยังไม่มีวุฒิภาวะต่อการจัดการปัญหาหนี้สินของชาวบ้านเอง

นอกจากนี้ดร.สมชัยยังให้ทัศนะเพิ่มเติมว่า มองในแง่เศรษฐกิจระดับมหภาคแล้วการที่อัตราหนี้สินที่สูงร้อยละ 50 ของรายได้นั้นยังอยู่ในระดับที่พอจะจัดการกันไหว แต่ถ้าหากในอนาคตอัตราหนี้สูงขึ้นกว่านี้สภาวะเศรษฐกิจโดยรวมคงจะมีปัญหาแน่

และที่สำคัญข้อมูลจากการสำรวจพบว่าถึงแม้ปัจจุบันคนส่วนใหญ่ยังมีทัศนคติที่มีความรับผิดชอบสูงต่อการเป็นหนี้ (มีความคิดว่าถ้าเป็นหนี้แล้วจะต้องพยายามหาทางจ่ายคืนให้ได้) แต่ทว่าในกลุ่มคนรุ่นใหม่นั้นได้เกิดแนวโน้มทัศนคติที่น่าเป็นห่วงอยู่อย่างหนึ่งคือ ในกลุ่มคนอายุต่ำกว่า 30 ปีมีอัตราคนที่เห็นว่า “การเบี้ยวหนี้เป็นเรื่องธรรมดา” มากขึ้น ซึ่งถ้าหากปล่อยให้ความคิดแบบนี้ขยายตัวมากขึ้น กอปรกับค่านิยมบริโภคฟุ่มเฟือยของคนรุ่นใหม่ที่กำลังแพร่ระบาดไปทั่ว เชื่อว่าต่อไปการจัดการระบบหนี้สินของประเทศคงจะยุ่งยาก

ดังนั้นนอกจากเรื่องของการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ด้วยการเจรจาเพื่อลดความเดือดร้อนของภาระหนี้เฉพาะหน้าแล้ว ต่อไปควรจะต้องปรับทัศนะให้ประชาชนมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับแนวนโยบายรัฐบาลในการแก้ปัญหาหนี้สินนอกระบบ(ไม่ใช่ปล่อยให้เข้าใจผิดว่ารัฐบาลจะมาชำระหนี้แทน) เพื่อไม่ให้ประชาชนเกิดความคาดหวังที่สูงเกินไปและต้องทำให้การแก้ปัญหาที่อยู่บนพื้นฐานของความจริงที่จะต้องร่วมกันรับผิดชอบอย่างมีเหตุมีผล นอกจากนี้รัฐบาลจะต้องสร้างความเข้มแข็งให้ประชาชนสามารถเอาชนะปัญหาหนี้สินให้ยั่งยืน ด้วยการขจัดปัญหาที่เป็นมูลเหตุแห่งหนี้สินให้ได้

ในยะยะยาว มาตรการการโอนหนี้จากนอกระบบเข้าสู่ในระบบยังไม่ใช่คำตอบสำเร็จรูป และไม่เพียงพอต่อการแก้ปัญหาหนี้สินหรือปัญหาความยากจน ทางออกจะต้องมีการพัฒนาฟื้นฟูระบบอาชีพอย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้ชาวบ้านระดับล่างมีความมั่นคงในเรื่องรายได้ ทำให้กระบวนการลงทุนรายย่อยสามารถเพิ่มพูนผลผลิตที่คุ้มค่ากลับคืนมา ไม่ปล่อยให้คนทำมากินตกอยู่ในภาวะ “ยิ่งทำยิ่งจน” จะต้องพัฒนาทักษะและโอกาสแวดล้อมทำให้ผู้ประกอบกิจการรายย่อยสามารถดำรงชีพอยู่ได้อย่างมั่นคงเพื่อไม่ให้เกิดภาวะล้มเหลวทางอาชีพที่จะเป็นสาเหตุนำไปสู่ปัญหาหนี้สินต่อไป

จะต้องมีการปรับปรุงระบบวิธีคิด สร้างเสริมวัฒนธรรมการใช้ชีวิตอย่างสอดคล้องเหมาะสมกับสภาพแวดล้อมทางเศรษฐกิจสังคม จะต้องลดพฤติกรรมใช้จ่ายฟุ่มเฟือย และการขาดวินัยทางการเงิน

รวมไปถึงจะต้องมีมาตรการด้านหลักประกันการครองชีพ(เรื่องการกินอยู่ในระดับพื้นฐาน)ให้มีความเพียงพอเหมาะสมกับประชาชนระดับล่าง เนื่องจากการกู้ยืมที่ทำให้เกิดปัญหาหนี้สินของประชาชนนั้นสาเหตุอันดับที่สอง(รองจากการกู้ยืมเพื่อประกอบอาชีพ)คือเรื่องการกู้ยืมเพื่อจับจ่ายใช้สอยในสิ่งจำเป็นพื้นฐานในชีวิตประจำวัน